خانه / تازه‌ها / بیوتکنولوژی / نظرهای موافق و مخالف در دستورزی ژنتیکی جانداران

نظرهای موافق و مخالف در دستورزی ژنتیکی جانداران

Dastvarzi Genetiki Jandaran

تصویر مفهومی از توت فرنگی اصلاح شده. منبع: ویشیر پیک.

فرشته اسودی: هزاران سال است که انسان برای رفع نیازهای خود با استفاده از روشهای سنتی اقدام بـه دسـتکاری و اصـلاح اشکال مختلـف از گیاهان تا جانوران کرده است. اما پیشرفتهای اخیر در حیاتی زیست – فناوری و بویژه مهندسی ژنتیـک امکانـات جدیـدی دراختیار بشر قرار داده است که او را قادر می‌سازد تا به دسـتکاری ژنتیکی هر شکلی از حیات و خلق موجوداتی بـا صـفاتی کـاملا جدیـد بپـردازد. ایـن فنـاوری کاربردهای بسـیار سـودمندی در پزشکی، داروسازی، صنایع و کشاورزی پیدا کرده است.

امروزه از منافع فراوان محصولات مهندسی ژنتیک در حوزههـای مختلـف واکسن‌ها و مانند درمانهای پزشکی، تولید انواع داروها، پروتئین‌های نوترکیـب، افزایش تولید محصولات کشاورزی، پاک سازی محیط زیست از انواع آلاینده‌ها بهره می‌بریم.  با پیشرفت علوم و فناوری و افزایش توانائیهای بشری، توجه بـه مسائل اخلاقی در بهره گیری از این فناوری‌ها اهمیت زیادی پیـدا کرده است. موضـوع مهمـی کـه در فناوریهای جدید از جمله مهندسی ژنتیک مطرح است این است که ایـن فناوری چگونه می‌تواند برای انسان مفید‌تر باشد. آنچه مسلم است هـر فناوری همواره یک سمت تاریک دارد و به همین دلیل مهندسی ژنتیک هـم می توانـد نتـایج ناخواستهای بـه بار آورد کـه خطرناک، غیرانسانی و غیراخلاقی باشـد. مهندسی ژنتیک نگرانیهای اخلاقی خاصی نه تنها در حوزه دستکاریهای ژنتیکی گیاهـان و حیوانات، بلکه مهم‌تر از آن در زمینه مداخلات ژنتیکی در ژنوم انسان مطرح نموده است.

بیش از چهار هزار نقص ژنتیکی در انسـان شناسایی شده است. این عوارض و بیماری‌ها ممکن است مزمن یا کشـنده و یـا در برخی مـوارد نهفتـه و ناشـناخته باشـند. در برخی از موارد، نقصهای ژنتیکی نتیجه جهشهایی است کـه بـه دلیل عوامل محیطی در ژنهای سلولهای زایشی ایجاد می شوند. در سالهای اخیر، پیشرفتهای سریع و حیرت انگیز در علوم و فنـاوری و بویژه مهندسی ژنتیک دورنمای دانش پزشکی را به شدت تغییـر داده است. برخی از مردم با هر گونه دستکاری در رمزهای ژنتیکی انسان یا حتی هر شکلی از حیات مخالف هستند. عده‌ای از منتقدین مذهبی هم مهندسی ژنتیک را دخالت در کار خداوند دانسته و بر این عقیده هستند که حیات مقدس است و نباید توسط انسـان بـرای رسیدن به اهدف خود مورد تغییر قرار گیـرد. برخی از مخالفتهـا سکولاراست، مانند اعتقادات تند و مبتنی بر اصول غیرمذهبی افراطی ژرمی ریفکین کـه عقیـده دارد تغییـر دی.ان.ای تحت هـر شرایطی تجاوز به کرامت انسان‌ها و سایر اشکال حیات است.

این اعتقادات شاید مفهوم خوبی داشته باشـد ولـی هـیچ مبنـای منطقی و علمی وجود ندارد. استدلالهای مبتنی بر مقدس بودن حیات بر این امر اشاره دارند که تغییر اشکال حیات بیحرمتی و نقض اراده خالق و دخالت در کار خداوند است امـا ایـن افـراد در اثبـات نظریـه خـود بـا شکست مواجه می‌شوند چون فرضیاتی که مبنای ایـن سـوالات قرار می‌گیرد دچار اشکال اسـت. ایـن مخالفتهـا بیشـر از طـرف متدینان غربی مطرح می‌شود. بر اساس تفکرات اسلامی امکـان دخالت در کار خداوند وجود ندارد. به عقیـده بسـیاری از علمـای دینی و فلاسفه اراده بشـری در راسـتای اراده خداونـدی اسـت.

بنابراین، مهندسی ژنتیک به عنوان جلوه ای از اراده خالق شناخته می‌ شود به علاوه، کسانی که مهندسی ژنتیک را نقض اراده خداوندی می‌دانند باید به موضوع اصلاح انتخـابی محصـولات کشـاورزی گیاهان و حیوانات، هم توجه کنند که می‌تواند به طور مشـابه در تضاد با اراده خداوندی باشد. اگر ایـن افـراد اصـلاح انتخـابی را نقض تقدس حیات نمی‌دانند باید توضیح دهند که این موضوع از نظر کیفی چه تفاوتی با مهندسی ژنتیـک دارد. سـرعت و قابـل پیش بینی بودن تغییرات ایجاد شـده در روش مهندسـی ژنتیـک نسبت به روشهای اصلاح انتخابی بسیار بیشتر اسـت و بنـابراین چندان منطقی نیست که اولـی را در تنـاقض بـا اراده خداونـد و دومی را قابل پذیرش بدانیم.

اشکالات غیرمذهبیون هم بر ایـن مبنی استوار اسـت که نه تغییریافتـه حیات به دلیل کرامتذاتی و در شکل طبیعی خود توسط انسان، دارای ارزش است. مخالفان غیرمـذهبی مهندسی ژنتیک باید از این ادعا دفاع کنند که‌شان و کرامت یـک فـرد از یک گونه و یاشان خود گونه با تکامل طبیعی آن برای رسـیدن به وضعیت فعلی گره خورده است. نظر می‌رسد که دفـاع از این ادعا با وجود هتک کرامتهای بحث برانگیزی که در نتیجـه تکامل روی می‌دهد بسیار مشکل اسـت. تکاملی کـه در کل نسبت به رنج ناشی از بسیاری از ناهنجاریهای ژنتیکی بیتفاوت است. مخلوقات کاملاً بیگنـاهی کـه در یـک زنـدگی همـراه بـا بیماری و ذلت بسر برده و یـا بـدلیل بیماریهـای ژنتیکـی بـرای همیشه از بین می‌رونـد.

امروزه اعمال مهندسی ژنتیک نقش بسزایی در تأمین نیازهای انسانی، به ویژه نیازهای درمانی و غذایی دارد. صنعت مهندسی ژنتیک به عنوان یکی از بخشهای صنعت بیوتکنولوژی، یکی از پردرآمد‌ترین صنایع انسانی است که سرمایه های فراوانی را به خود جذب نموده است. ارزش اقتصادی فراوان ابداعات مهندسی ژنتیک، نقض روزافزون حقوق مالکیت فکری ابدع کنندگان و سرمایه گذاران در این حوزه را به همراه داشته است. فقدان ضمانت اجراهای حقوقی مناسب برای نقض حقوق صاحبان حق در ابداعات مذکور، موجب از بینرفتن انگیزه این افراد برای فعالیت و سرمایه گذاری در این حوزه و در نتیجه تضعیف صنعت مهندسی ژنتیک، به عنوان یکی از صنایع مهم و حیاتی، می‌گردد، اما صرف اهمیت فراوان این ابداعات و نقض روزافزون حقوق ابداع کنندگان آن‌ها، برای حمایت از ابداعات مذکور در نظام حقوق مالکیت فکری کافی نیست؛ در نظام حقوق مالکیت فکری همچون هر نظام حقوقی دیگر، حمایت از یک چیز به عنوان مال فکری منوط به وجود و احراز برخی شاخصه‌ها در آن چیز است.

وجود مجموع این شاخصه‌ها در یک چیز ما را قادر می‌سازد که آن چیز را مال فکری محسوب و در نتیجه در نظام حقوق مالکیت فکری قابل حمایت بدانیم. مالکیت فکری دارای پیچیدگی و دشواریهای خاصی از جهات مختلف اقتصادی، زیست محیطی، اخلاقی و حقوق بشری است. بنابراین، طرح مبانی توجیهی از هر یک از جهات مذکور برای حمایت یا عدم حمایت از ابداعات مهندسی ژنتیک در نظام حقوقی مالکیت فکری در بحث از قابلیت حمایت از ابداعات مهندسی ژنتیک در نظام حقوق مالکیت فکری ضروری است.

منابع:
۱) رهنما حسن. اخلاق زیستی و محصولات تراریخته. اخلاق در علوم و فناوری. ۱۳۸۷، شماره‌های -۲: ۱ و ۱۴. ۱

۲)حبیبا، سعید ۱۳۸۲، امکان صدور ورقه اختراع فناوری زیستی و موافقتنامه راجع به جنبههای مرتبط با تجارت حقوق مالکیت فکری، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شماره ۶۰، تهران.

۳) اسودی، فرشته ۱۳۹۵٫ نظرهای موافق و مخالف در دستورزی ژنتیکی جانداران. بنیاد تک. فرودین ماه. http://taq.ir/1395/02/01

این نوشته هم جالبه!

نانوذرات طلا

کنترل از راه دور رهاسازی داروی ضدسرطان به داخل تومور

پژوهشگران به دنبال انتقال مقدار زیادی از داروی های ضدسرطانی به داخل تومور می‌باشند. نتیجه …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *